در زمان سفر به شهرهای مختلف یکی از نکات مهمی که برای تمامی افراد خیلی جالب و هیجان‌انگیز است، مربوط به آداب و رسوم و فرهنگ آن شهر میباشد. پیش از هر چیزی باید این نکته را بیان کنیم ورزنه به عنوان یکی از شهرستان‌های شناخته شده استان اصفهان به حساب آمده که در نزدیکی تالاب گاوخونی قرار گرفته است. بانوان این شهر در هنگام خروج از منزل چادرهای سفیدی به سر کرده و به همین دلیل ورزنه را به عنوان شهر فرشتگان سفید پوش نیز می‌شناسند. فرهنگ و آداب و رسوم این شهر فوق‌العاده خاص و ویژه است و پیشنهاد می‌دهیم که اگر قصد سفر به شهر ورزنه را دارید حتماً در رابطه با آن اطلاعات لازم را کسب کنید. قطعاً با مطالعه فرهنگ مردم شهر ورزنه کنجکاو خواهید شد که حتماً به آنجا سفری داشته باشید. در ادامه ما را همراهی کنید تا مطالب کامل‌تری در مورد شهر ورزنه ارائه دهیم.
ورزنه شهری خاص و پر از عجایب با آداب و رسوم ویژه
با در نظر گرفتن این موضوع که شهر ورزنه دارای مساحت بسیار زیادی نیست به راحتی و به صورت پیاده می‌توانید از جاذبه‌های دیدنی این شهر دیدن فرمایید. این موارد شامل آثار تاریخی و کارگاه‌های صنعتی می‌شود.
ورزنه به عنوان شهر زنان سفید پوش
با توجه به این مورد که زنان شهر ورزنه به جای چادر سیاه از چادر سفید استفاده می‌کنند، آن را به عنوان سفیدترین شهر ایران در نظر گرفته‌اند. دلایل مختلفی نیز برای پوشیدن چادر سفید در این منطقه وجود دارد و برخی از افراد معتقدند که پوشیدن چادر سفید تنها به دلیل مقابله با گرمای شدید تابستان است.
لهجه مردم ورزنه
مردم شهر ورزنه این باور را دارند که ریشه زبان آنها به زمان زرتشت باز می‌گردد. بدون شک می‌توان این نکته را بیان کرد که زبان و گویش محلی مردم شرق اصفهان علی‌الخصوص شهر ورزنه به عنوان یکی از پیچیده‌ترین گویش‌های محلی ایران تلقی می‌شود. مردمان سفیدپوش این شهر دارای گویش پهلوی ساسانی و به اصطلاح محلی خود زرتشتی هستند. باید این نکته را نیز بیان کنیم که شهر ورزنه دارای مردمی فوق‌العاده خونگرم و مهربان با لهجه‌ها و گویش‌های متفاوت و متنوع است. ساکنان این منطقه به شاخه‌ای از زبان پهلوی ساسانی و پارسینگ جنوبی سخن می‌گویند و دارای آداب و رسوم خاص و منحصر به فرد خود نیز می‌باشند.
معروف‌ترین و شناخته شده‌ترین غذاهای ورزنه
قطعاً غذا نیز به عنوان یکی از فرهنگ مردم هر شهر تلقی می‌شود و در رابطه با شهر ورزنه باید بیان کنیم که بریونی به عنوان یکی از لذیذترین و معروف‌ترین غذاهای محلی این منطقه به حساب می‌آید. این غذا به حدی دلچسب و خوشمزه است که می‌توان با اطمینان بیان کرد در زمان سفر به ورزنه بدون امتحان کردن آن هرگز سفر شما کامل نمی‌شود. این غذا را با استفاده از گوشت گردن گوسفند، جگر سفید، پیاز، ادویه و فلفل تهیه می‌کنند.
حلیم بادمجان نیز به عنوان یکی دیگر از غذاهای خوشمزه این منطقه محسوب می‌شود. خورشت ماست یک نوع دسر است که می‌توانید آن را در اصفهان و شهر ورزنه امتحان کنید.
سخن پایانی
همانطور که ملاحظه کردید در رابطه با فرهنگ و آداب و رسوم شهر ورزنه مواردی را در اختیار شما قرار دادیم و در پایان نیز باید این نکته را بیان کنیم که این شهر دارای فرهنگی خاص و منحصر به فرد میباشد و در زمان سفر به آنجا به خوبی متوجه نکاتی که برای شما بیان کردیم خواهید شد. اما در هر صورت پیشنهاد ما این است که حتماً غذاهای لذیذ این منطقه را امتحان کرده و همچنین از جاذبه‌های دیدنی و صنایع دستی آنها دیدن فرمایید.
در محیط‌ها و اقتصادهای ساحلی، تالابها در زمینه‌های سلامت، تأمین خوراک، گردشگری و مشاغل نقش مهمی ایفا می‌کنند. علاوه بر این، تالابها خدمات زیست‌بومی ضروری مانند تنظیم آب ارائه می‌دهند که شامل کنترل سیل و تصفیه آب نیز می‌شود.
تالابها یا نیزارها به عنوان سیستم‌های خود پالاینده، اهمیت و نقش زیادی در پالایش آلودگی آب‌ها و پساب‌ها دارند و می‌توانند به عنوان سیستم‌های طبیعی تصفیه کننده آب مورد استفاده قرار گیرند. این سیستم‌های طبیعی از دیرباز نقش اساسی در تصفیه آب و فاضلاب داشته‌اند. در واقع ساختار تالابها به گونه‌ای است که چرخه مناسبی جهت تصفیه و بهبود کیفیت آب‌ها به وجود میآورد. می‌توان گفت که تالابها از پرتولیدترین اکوسیستم‌ها هستند و تراکم و تنوع گونه‌ای در آنها منحصر به فرد است. تالابها به عنوان کلیه‌های زمین نقش به سزایی در تصفیه و بهبود کیفیت آب ایفا می‌کنند.
مطلب مرتبط: تالاب چگونه شکل می گیرد؟
در تالابها فرآیندهای مختلف تصفیه فیزیکی، شیمیایی زیستی صورت می‌گیرد. همچنین فرآیند تصفیه به وسیله گیاهان، جلبک‌ها، میکروارگانیسم‌ها، آب، خاک و خورشید تشدید و تقویت می‌شود. مهمترین مکانیسم حذف آلاینده‌ها در تالابهای با جریان زیرسطحی، توسط فیلتراسیون فیزیکی ذرات معلق توسط توده زیستی و پوشش گیاهی و سرعت کم جریان حاصل می‌شود. سایر مکانیسم‌های حذف و تصفیه شامل ترسیب شیمیایی و جذب مواد مغذی مثل فسفر به وسیله خاک، شکار و مرگ طبیعی پاتوژن‌ها و افزایش تابش اشعه ماورای بنفش خورشید است.
مطلب مرتبط: مراحل ثبت یک تالاب به عنوان تالاب بین‌المللی
تالابها محیط‌هایی برای رشد و تکثیر گیاهان آبزی هستند که در فرآیندهای تصفیه بیولوژیکی شرکت می‌کنند. رشد گیاهانی مانند سنبل آبی، سیزاب و انواع نی و خزه موجب می‌شود که باکتری‌های بی‌هوازی روی ساقه و بدنه آنها تجمع و مواد آلی فاضلاب را تجزیه کنند.
به صورت ساده تالابها برای کاهش و از بین بردن آلودگی آب‌های ورودی از انرژی طبیعی و روش هیدرولیکی ساده‌ای استفاده می‌کنند. کاهش سرعت جریان آب و ته نشینی مواد معلق و جذب و نگهداری سموم توسط گیاهان تالابی عوامل موثر در تصفیه آب توسط تالابها می‌باشند.
تحقیقات نشان می‌دهد با دور شدن از مصب رودخانه‌های ورودی از میزان آلودگی تالاب کاهش می‌یابد که در اثر عملکرد اجزای تالاب در کاهش آلاینده‌ها و نقش خودپالایی تالاب است.
طی دهه‌های اخیر با الگوبرداری از تالابهای طبیعی، در برخی مناطق به منظور پالایش فاضلاب تصفیه خانه‌های شهری، تالاب مصنوعی ایجاد می‌کنند. تالابهای مصنوعی سیستم‌های تالابی مهندسی شده هستند که از فرآیندهای طبیعی شامل عملکرد گیاهان، خاک و میکروارگانیسم‌ها در تصفیه پساب استفاده می‌کنند.
تالابهای مصنوعی به منظور تصفیه پسابهای کشاورزی، شهری و صنعتی ساخته میشوند و به عنوان مواد جاذب و مبدل مواد شیمیایی و زیستی، ارزش فراوانی دارند.
این تالابها، رسوب و آلودگی را از محیط اطراف تصفیه می‌نمایند، به طوریکه آبی که تخلیه می‌شود، تمیزتر از آبی است که وارد تالاب می‌شود.
تالابهای مصنوعی از توان بالایی در پالایش پسابهای شهری برخوردار بوده و قادر به کاهش میزان آلاینده‌های فاضلاب برای استفاده از آن در مصارف مختلفی از قبیل کشاورزی یا تزریق به منابع آب سطحی و زیر زمینی است.
به طور کلی استفاده از تالابها در تصفیه آب به عنوان یکی از روش‌های پایدار و محیط زیستی معرفی می‌شود که می‌تواند به حفظ منابع آبی و کیفیت محیط زیست آبی کمک کند.
آب شیرین و پاک یکی از منابع مهم پایه‌ای برای توسعه کشورها در ابعاد گوناگون است. در برخی مناطق کمبود یا نبود منابع آب باعث شده است روش‌های مختلفی برای جبران آن و مدیریت بهینه مورد استفاده قرار گیرد. در پایداری سیستم‌های منابع آب سه مفهوم طبیعت، نسل حاضر و نسل آینده باید مد نظر قرار گیرند. طرح‌های انتقال آب بین حوضه‌ای با رعایت حقوق ذی‌نفعان و برای تامین نیازهای مختلف مصرف، مشروط به توجیهات فنی، اقتصادی-اجتماعی، زیست محیطی و منابع ملی می‌توانند در راستای مفهوم توسعه پایدار در مدیریت منابع آب ایفای نقش کنند.
انتقال آب بین حوضه‌ای به معنای انتقال آب از یک حوضه آبریز به حوضه آبریز دیگر است. این عملیات معمولاً به منظور تأمین آب برای مناطق نیازمند به منابع آب بیشتر یا برای مصارف مختلفی از جمله کشاورزی، صنعتی و شرب انجام می‌شود.
با توجه به اینکه انتقال آب بدون در نظر گرفتن شرایط حوضه‌های مبدأ و مقصد و مدیریت صحیح، می‌تواند عواقب جبران‌ناپذیری داشته باشد؛ برای ایجاد تعادل در مدیریت منابع آب و حفاظت از آبگیرهای جهانی معیارهایی از طریق یونسکو تعیین شده‌اند.
معیارهای انتقال آب یونسکو توسط کشورها و نهادهای مرتبط برای توسعه و اجرای سیاست‌ها و برنامه‌های مدیریت منابع آب استفاده میشوند تا به توسعه پایدار و بهره‌وری منابع آب کمک کنند و به تضمین تأمین آب برای تمام جوامع بدون تبعیض بپردازند.
مطلب مرتبط: نقش سدها در اکوسیستم
معیارهای اصلی یونسکو جهت توجیه یا عدم توجیه طرح‌ها انتقال آب بین حوضه ای
- معیار اول: ناحیه مقصد باید، در صورت استفاده از منابع جایگزین تامین آب و تمامی اقدامات منطقی برای کاهش تقاضای آب، باز هم در تامین نیازهای فعلی و پیش بینی شده، کمبود جدی داشته باشد.
- معیار دوم: توسعه آتی حوضه مبدأ نباید به سبب کمبود آب، با محدودیت چشمگیر روبرو شود. اگر حوضه مقصد، زیان‌های وارده به حوضه مبدأ را جبران کند، طرح انتقال ممکن است توجیه پذیر باشد.
- معیار سوم: ارزیابی جامع پیامدهای زیست محیطی باید نشان دهد که سطح معقولی از قطعیت وجود دارد که طرح انتقال آب به شکل اساسی کیفیت زیست محیطی را در حوضه مبدأ یا مقصد تخریب نمی‌کند. در صورتی که هزینه‌های جبران خسارت زیست محیطی جبران شود، طرح انتقال ممکن است توجیه پذیر باشد.
- معیار چهارم: ارزیابی جامع پیامدهای اجتماعی و فرهنگی باید نشان دهد که سطح معقولی از قطعیت وجود دارد که طرح انتقال آب، سبب بروز اختلال اساسی اجتماعی و فرهنگی در حوضه مبدأ یا مقصد نخواهد شد. با این حال در صورتی که در طرح انتقال پرداخت غرامت برای جبران زیان‌های اجتماعی و فرهنگی فراهم شود، ممکن است توجیه پذیر باشد.
- معیار پنجم: منافع خالص ناشی از اجرای طرح بایستی عادلانه میان حوضه‌های مبدأ و مقصد تقسیم شود.
مطلب مرتبط: امنیت آب چیست؟
بر این اساس در اجرای طرح‌های انتقال آب بین حوضه‌ای لازم است معیارهای یونسکو مورد توجه قرار گرفته و اعمال شود. در واقع تاکید یونسکو بر انجام تمامی اقدامات منطقی کاهش تقاضای آب، نشان‌دهنده اولویت مدیریت تقاضا بر مدیریت عرضه میباشد، یعنی اگر کمبود آبی را بتوان با مدیریت تقاضا و هزینه‌های معقول حل کرد، به انتقال آب بین حوضه‌ای نیازی نخواهد بود.
چنانچه با اعمال این موارد همچنان بحث انتقال آب مطرح باشد، در اجرای این طرح‌ها باید مباحث اجتماعی، اقتصادی و محیط‌زیستی در هر دو حوضه مبدأ و مقصد در نظر گرفته شود.
یکی از اکوسیستم‌های طبیعی در جهان، تالاب می باشد. تالابها در واقع در هر منطقه از جهان قابل مشاهده هستند، چون می‌توانند روی زیستگاه گونه‌های مختلف گیاهی و جانوری تاثیرگذار باشند. انواع گوناگونی از تالابها در جهان وجود دارند که هر کدام از آنها در موقعیت مناسبی قرار گرفته‌اند. مسئله مهمی که امروزه سازمان محیط زیست به صورت جدی به آن توجه می‌نماید وضعیت فعلی این تالابها میباشد که در ادامه ما می‌خواهیم به این موضوع بیشتر بپردازیم. عوامل مختلفی هستند که تاثیر مستقیمی روی وضعیت نامناسب تالابها دارند؛ مسولان با بررسی این عوامل تا حدودی توانسته‌اند از پیشروی و شدت این بحران جلوگیری نمایند.
مطلب مرتبط: تالاب چگونه شکل می گیرد؟
مهمترین تالابهای جهان
ما در اینجا چند مورد از مهمترین تالابهای جهان را نام می‌بریم که از نظر کارشناسان و متخصصان در وضعیت مناسبی نیستند و شما با شناخت این تالابها می‌توانید به وضعیت آنها کمک کنید.
- تالاب پارک ملی واسور: یکی از معروف‌ترین تالابها میباشد که در گذشته گونه‌هایی از حیوانات نادر و نیز پرندگان زیبا در این تالاب می‌زیستند ولی به دلیل عوامل مختلفی شما امروزه شاهد وضعیت نامناسب این تالاب می‌باشید.
- تالابهای کاکادو: یکی از تالابهای بزرگ در جهان است. انواع مختلفی از حیوانات وحشی از جمله کرگدن، تمساح، شیر و گورخر در این تالاب دیده می‌شود. مرداب آب زرد یکی از دیدنی ترین مکان در کنار این تالاب می باشد.
- تالاب قوری گل: یکی از تالابهای معروف در آذربایجان شرقی بوده که در سال‌های اخیر رو به خشکی رفته و شما شاهد از بین رفتن حیوانات زیادی از جمله پرندگان در این تالاب می‌باشید که شاید علت مهم آن کم کاری مسئولان باشد.
وضعیت فعلی تالابهای جهان را چگونه پیش‌بینی کرده‌اند؟
بر اساس تحقیقاتی که در جهان انجام داده‌اند حدود ۸۷ درصد تالابهای دنیا در ۳۰۰ سال گذشته در حال از بین رفتن هستند که این آمار بروز یک خطر جدی را به همه مردم جهان گوشزد می‌نماید. بعضی از تالابها عمر بسیار طولانی دارند ولی در سال‌های اخیرعامل‌های مختلفی دست به دست هم داده‌اند و به یک زنجیره جدا‌ناپذیر تبدیل شده‌اند که نتیجه آن از بین رفتن همین تالابها است. گرمای شدید، بارش کم، عوامل انسانی و کاهش آب ورودی باعث خشک شدن تالابها و ایجاد وضعیتی جبران‌ناپذیر برای آنها شده است؛ و اگر اغراق نکنیم باید بگوییم که این چند عامل باعث خشک شدن بسیاری از تالابها شده است. وضعیت بد تالابها امروزه به دغدغه بسیاری از مسئولان تبدیل شده است که باید به این مسئله به صورت جدی بپردازند، چون نه تنها بارندگی‌های اخیر کارساز نبوده بلکه کاهش بارش وضعیت فعلی تالابهای جهان را بد و بدتر کرده است.
نتیجه خشک شدن تالابها چیست؟
قطعاً وقتی یک تالابی خشک شود نتیجه و پیامدهای منفی زیادی در پی خواهد داشت که یکی از مهمترین پیامدها این می باشد که سفره‌های آب‌های زیرزمینی رفته رفته خشک میشوند. محیط زیست از جمله تالابها بستر مناسبی برای حیوانات و پرندگان و حتی گونه‌های مختلفی از گیاهان می‌باشند و اگر ما تالابها و طبیعت خود را از دست بدهیم محیط زندگی را برای جانوران و گیاهان محدود می کنیم، و جالب است بدانید که پیامد این امر رابطه تنگاتنگی با محیط زندگی بشر دارد.
اگر مسئولان به وضعیت تالابها توجه ننمایند و از عوامل منفی که به تالابها آسیب می‌رسانند پیشگیری نکنند قطعاً با خشک شدن تالابها و پیامدهای آن مواجه خواهیم شد که این امر اول و آخر به ضرر انسان‌ها تمام می‌شود.
راهکارهایی برای ایجاد وضعیت بهتر تالابهای جهان
محیط زیست و تالابها از مسائل بسیار مهم بشریت می‌باشند که مسئولان در هر کشوری باید به صورت مهم و جزئی به آن بپردازند و برای نجات آنها تلاش نمایند. ما در زیر به چند مورد از راهکارهایی که شاید نتیجه ثمربخشی برای نجات دادن تالابهای جهان داشته باشند، اشاره می‌نماییم. اولین و بهترین راهکار این است که دستگاه‌های مختلف در این زمینه با برنامه‌ریزی پیش روند و اگر مدیریت عالی باشد و اطلاع‌رسانی توسط سازمان‌ها انجام بگیرد قطعاً ما می‌توانیم از پیشروی عوامل مختلف از بین رفتن تالابها جلوگیری به عمل آوریم.
یکی دیگر از راهکارهایی که شما را سریع به نتیجه مطلوب می‌رساند، فرهنگ سازی در بین مردم میباشد. وقتی رسانه‌ها از جمله: تلویزیون و رادیو در مورد این مسئله به صورت جدی بپردازند، قطعا مردم به این موضوع پی می‌برنند که تالابها یکی از میراث با‌ارزش آنها است پس سعی می‌کنند از آن به درستی نگهداری کنند.
نتیجه گیری
تالاب‌هایی که در جهان وجود دارند در واقع به فراهم کردن آب و ادامه گونه‌های جانوری و گیاهی کمک می‌کنند و همچنین روی چرخه حیات و زندگی بشریت نقش بسیار مهمی دارند، وقتی شما با این نعمت بزرگ خدایی روبرو هستید باید در نگهداری آن تلاش کنید و در بهبود مراحل دیگر همراه مدیران باشید. به این مورد توجه کنید که اگر جز عواملی هستید که به نداشتن وضعیت مناسب تالاب ها کمک نمی کنید خود شما از این کار ضرر جبران‌ناپذیری خواهید دید، چون چرخه طبیعت و زندگی همیشه در حال چرخش میباشد.
با افزایش سطح آب دریا‌ها و گرم شدن آب و هوا، تالابها و عملکرد اکوسیستمی آنها برای سازگاری و همچنین کاهش تغییرات اقلیمی آن ضروری هستند. به علاوه، تالابها منبع بسیار مهمی از ارزش اقتصادی، علمی و تفریحی محسوب میشوند. با این حال، این اکوسیستم‌ها با نابودی دست و پنجه نرم می‌کنند.
از ۴۰ سال پیش تاکنون، کشورها تلاش می‌کنند تا ارزش تالابها و زیستگاه‌های اطراف آن را تشخیص داده و چارچوبی برای محافظت از آنها ایجاد کنند. کنوانسیون رامسر یک قرارداد بین‌المللی به شمار می‌رود که به منظور جلوگیری از این تهاجم و حمایت از تلاش‌ها برای بازسازی، احیا و حفاظت از تالابها در سراسر جهان به وجود آمده است. کنوانسیون رامسر از تالابها به دلیل عملکرد‌ها و خدمات منحصربه‌فرد اکولوژیکی‌شان، مانند تنظیم رژیم‌های هیدرولوژیکی و زیستگاهی که برای تنوع زیستی فراهم می‌کنند، از اکوسیستم گرفته تا سطح گونه‌ها محافظت می‌کند.
مطلب مرتبط: استفاده از علم شهروندی (Citizen Science) در حفاظت تالاب ها
اولین کنوانسیون تالابها در سال ۱۹۷۱ در رامسر ایران برگزار شد. در سال ۱۹۷۵، این کنوانسیون لازم‌الاجرا شد و چارچوب و راهکارهایی برای ایجاد همکاری ملی و بین‌المللی به منظور حفاظت و نگهداری پایدار از تالابها و منابع طبیعی و خدمات آنها به وجود آمد. کنوانسیون رامسر یک قرارداد بین دولتی است که کشور‌های عضو خود را متعهد به حفظ یکپارچگی اکولوژیکی برخی تالابها و حفظ استفاده پایدار از این تالابها می‌کند. مأموریت این کنوانسیون حفاظت و به کارگیری خردمندانه از تمامی تالابها از طریق اقدامات بومی، منطقه‌ای، کشوری و بین‌المللی برای دستیابی به توسعه پایدار در مقیاس جهانی است.
تفاوت کنواسیون رامسر با دیگر اقدامات جهانی چیست؟
کنوانسیون رامسر از دو جنبه مهم با دیگر تلاش‌های مشابه جهانی محیط زیست متفاوت است. اولاً، این سازمان وابسته به سیستم موافقت‌نامه‌های زیست‌محیطی چندجانبه سازمان ملل نیست، اگرچه با دیگر سازمان‌های غیردولتی همکاری می‌کند و به سایر موافقت‌نامه‌های در ارتباط با تنوع زیستی مرتبط است. دوم، این تنها معاهده جهانی زیست محیطی است که به یک اکوسیستم خاص یعنی تالاب می‌پردازد. کنوانسیون رامسر هر سه سال یک بار کنفرانسی از طرف‌های متعاهد (COP) برگزار می‌کند تا در مورد اجرای بیشتر دستورالعمل‌ها و سیاست‌های کنوانسیون بحث و گفتگو کند. در مورد عملیات روزانه، دبیرخانه رامسر در گلند سوئیس حضور دارد که به مدیریت کنوانسیون در سطح بین‌المللی مشغول است. در سطح ملی، هر طرف متعهد از یک مرجع اداری مشخص شده برخوردار است که ناظر بر اجرا و اعمال دستورالعمل‌های کنوانسیون در کشور مربوطه میباشد. اگرچه کنوانسیون رامسر یک اقدام بین‌المللی به شمار می‌رود، اما کشور‌های عضو را ترغیب می‌کند تا کمیته‌های تالاب ملی خود را ایجاد کنند، سازمان‌های غیردولتی را درگیر کنند و جامعه مدنی را در تلاش‌هایشان برای حفاظت از تالابها مشارکت دهند.
مطلب مرتبط: گونه های پرندگان تالاب گاوخونی
سخن پایانی
کنوانسیون‌ها از جمله کنوانسیون رامسر نقش بسیار مهمی در حفاظت از تالابها ایفا می‌کنند. زیرا اعضای این کنوانسیون به ارزش و اهمیت تالابها کاملاً آگاه و واقف هستند و تمام تلاش خود را برای محافظت از این اکوسیستم مهم به کار می‌گیرند.
نقش سدها در اکوسیستم
سدها از جمله سازه‌های مهمی به شمار می‌روند که از گذشته و بدون وجود دانش کامل اقلیمی، هیدرولوژیکی و هیدرولیکی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. احداث سدها مانند هر تکنولوژی دیگر دارای اثرات مثبت و منفی مختلفی میباشد. از جمله مزایای آن می‌توان به کنترل رژیم جریان و در نتیجه جلوگیری از وقوع سیلاب، تأمین آب کشاورزی و مصارف شهری از طریق ذخیره آب و تولید انرژی اشاره کرد. اما مطالعات انجام شده نشان داده که ساخت سد، اثرات فیزیکی- شیمیایی و اکولوژیکی قابل توجهی بر اکوسیستم می‌گذارد. در حقیقت ساخت سد محیط زیست را به دو شکل مستقیم و غیرمستقیم تحت تاثیر قرار می‌دهد.
در اغلب سدهای موجود، مباحث پیرامون ارزیابی آثار زیست محیطی نقش بسیار کم و محدودی در طراحی و عملکرد ایفا می‌کند.
ارزیابی اثرات زیست محیطی عبارت از فرایند، جریان بررسی و مطالعات رسمی برای پیش بینی اثرات فعالیت‌ها و عملکردهای یک پروژه بر محیط زیست، سلامت انسان‌ها، رفاه اجتماعی یا به عبارت دیگر شناسایی و ارزیابی سیستماتیک پیامدهای پروژه‌ها بر اجزای فیزیکی، شیمیایی، بیولوژیکی، فرهنگی و اقتصادی-اجتماعی محیط زیست است. ارزیابی اثرات زیست محیطی، یک برنامه پایش محیط زیست را با استفاده از شاخص‌های زیست محیطی متناسب برقرار و به اجرا در میآورد تا بهره برداری از پروژه به نحوی صورت پذیرد که اثرات مخربی را از خود بر جای نگذارد.
اثرات زیست محیطی ناشی از احداث سد در هر منطقه به چند نوع تقسیم می‌شود:
- فیزیکی و شیمیایی
- تاثیر خروج آب گل آلود حاوی مواد رسوبی به روی مناطق پایین دست سد و محیط زیست منطقه که اهمیت بسیاری دارد.
- تاثیر سد بر تغییرات سطح آب زیرزمینی
- وقوع سیلاب‌های زیاد ناشی از رهاسازی آب سرریزها و تخلیه کننده‌ها موجب تغییرات عمده فیزیکی و شیمیایی و بیولوژیکی در پایین دست سدها می‌گردد.
- ساخت سد به منظور مانعی در برابر حرکت اجسام غوطه‌ور در مسیر رودخانه‌ها شده و باعث کاهش رسوبات می‌گردد، این امر موجب تشدید فرسایش در مسیر رودخانه پایین دست می‌شود.
- ایجاد زمین لغزه به علت واکنش بین سطح آب دریاچه و مرطوب شدن محیط و لایه بندی مختلف در کنار مخزن
- شور شدن زمین‌های کشاورزی
- تغییرات جوی و اقلیمی مانند تغییرات دما، رطوبت، تبخیر
- بیولوژیکی
- سدها با کاهش غلظت مواد مغذی در پایین دست سبب تاثیر منفی بر گیاهان و حیوانات آن منطقه میشوند.
- لایه بندی دمایی و امکان استفاده از آب با درجه پایین این دریاچه برای مصارف نیروگاه‌ها و مصارف آشامیدنی.
- مسیرهای طبیعی حیوانات بسته می‌شود. همچنین مانع حرکت ماهی‌های بالادست به منظور تخم گذاری و تغذیه آن ها شده، بنابراین از جمعیت ماهی‌ها به میزان زیادی کاسته می‌شود.
- حیات بیولوژیکی رودخانه هم در مخازن و هم در پایین دست به سرعت تغییر می‌کند.
- بهداشتی
- تقریبا اکثر سدها در مناطق مختلف سبب شیوع بیماری میشوند. دریاچه سدها می‌تواند منبع بسیاری از بیماری‌های واگیر نظیر مالاریا، تب زرد، هپاتیت، امراض روده‌ای و بیماری های خونی گردد در مناطق استوایی سدها و دریاچه‌های عظیم تاثیرات فراوانی بر روی سلامت و بهداشت مردم محل دارند. همچنین سدها با تاثیر بر خودپالایی رودخانه‌ها و کاهش آن سبب تجمع مواد آلوده کننده در پشت سدها می شوند. در نتیجه باعث آلودگی جانداران ساکن در دریاچه سدها و نیز آلودگی خاک‌های اطراف سدها میشوند. علاوه بر این چون از آب پشت سدها برای مصارف گوناگون استفاده می‌شود، می‌تواند باعث انتقال این آلودگی‌ها به انسان و سایر موجوداتی که در اکوسیستم اطراف سدها زندگی می کنند، شود.
- اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی
- تاثیر بر سازه‌ها و تاسیسات
- تاثیر بر روستاهای مجاور
- جا به جایی مردم و تاثیر بر فعالیت‌های کشاورزی
- تاثیر بر آثار باستانی و تاریخی
- تاثیر بر امنیت شغلی مناطق مجاور
قوانین داخلی و بین المللی مختلفی در مورد احداث سدها وضع شده است. به طور کلی با وجود اهمیت احداث سدها باید کوشش شود تا با ارزیابی صحیح و علمی مسائل زیست محیطی و اجتماعی از ایجاد خسارات و مشکلات جلوگیری شود. با جدی گرفتن نتایج ارزیابی زیست محیطی و عمل به آن ها می‌توان بخشی از این اثرات مخرب را کاهش داد.
امنیت آب یا Water security چیست؟ کمتر از سه درصد آب‌های کره زمین شیرین است. زیست و زیستگاه در مفهوم کلان خود وابسته به همین آب هستند. طی چند دهه گذشته به دلیل رشد جمعیت، گسترش کشاورزی، رشد صنعت، تغییر اقلیم و خشکسالی‌های پیاپی، دسترسی بشر به آب را پیوسته کم کرده است به گونه‌ای که تداوم وضعیت موجود مانایی و پایایی زیست و مدنیت انسان را تهدید می‌کند. این آسیب توجه به امنیت آب را در پی داشته است. در واقع یکی از مهمترین چالش‌های قرن حاضر اطمینان از تامین آب است. امنیت در بخش‌های مختلف انسانی از جمله امنیت اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی به صورت مستقیم و غیر مستقیم تحت تاثیر امنیت آب قرار دارد.
امنیت آب به معنی میزان دسترسی مطمئن هر فرد به آب کافی با نرخ معقول و قابل پرداخت به منظور داشتن زندگی بهداشتی، سالم و مفید به طوری که محیط زیست محافظت شود است.
با این حال تعاریف دیگری نیست از امنیت آب ارائه شده است که برخی از آنها را در زیر مشاهده می‌کنید:
- دسترسی به آبی که به لحاظ سلامتی، معیشت، اکوسیستم و تولیدات کشاورزی دارای کمیت و کیفیت قابل قبول باشد و اثر مخاطرات آبی در ارتباط با مردم، محیط زیست و اقتصاد نیز مدیریت شوند.
- وجود سطح قابل قبولی از خطرات آبی برای انسان و اکوسیستم، به همراه دسترسی به آب کافی و با کیفی به منظور حمایت از معیشت، امنیت ملی، سلامت انسان و اکوسیستم.
- دسترسی مطمئن به آبی که از لحاظ کمی و کیفی رضایت بخش بوده و برای رفع نیازهای ضروری بشر، امرار معاش و خدمات محلی زیست بوم قابل تامین باشد و مخاطرات آبی نیز به خوبی مدیریت شود.
- ظرفیتی از جامعه در دستیابی پایدار به مقدار آب کافی با کیفیت قابل قبول برای تدوام معاش، رفاه و توسعه اقتصادی-اجتماعی با حصول اطمینان از توانایی مقابله با مخاطرات آبی و نیز حفاظت از زیست بوم‌ها در شرایطی که صلح و ثبات سیاسی برقرار شود.
- ظرفیت یک جمعیت برای حفاظت از دسترسی به مقدار آب کافی با کیفیت قابل قبول برای پایداری سلامت انسان و اکوسیستم بر اساس یک حوضه آبخیز و اطمینان از حفاظت کارآمد از جان و مال در برابر خطراتی نظیر سیلاب، زمین لرزه، فرونشست و خشکسالی.
- دسترسی مطمئن به میزان قابل قبول کمی و کیفی آب برای تولید، حیات و سلامتی که همراه با سطح قابل قبول ریسکی که تأثیرات غیرقابل پیش‌بینی مرتبط با آب را در جامعه داراست.
از طرفی نا امنی آبی، آسیب پذیری و محدودیت منابع آب حاصل دو عامل اصلی ۱- وضعیت منابع آب و شرایط جغرافیایی و طبیعی است که خارج از کنترل و دخالت انسان هستند و ۲- عوامل انسان ساخت یا توسعه اقتصادی و اجتماعی که با دخالت‌های انسان مرتبط هست.
در نهایت باید گفت که مفهوم امنیت آب، یک مفهوم صرفاً کمی، فنی و مهندسی نیست که با یک سری اقدامات و برنامه‌های صرفاً فنی و مهندسی بتوان به آن دست یافت و ضروری است که مسائل اجتماعی و سیاسی و سیاست‌گذاری درهم تنیده نیز حتماً در دستورکار این مباحث قرار گیرند و با این نگاه نیاز است ابعاد چهارگانه امنیت آبی (عینی-اجتماعی-سیاسی-فرابخشی) با توجه به شرایط طبیعی- انسانی هر حوضه و منطقه بازتعریف شود.
کتاب‌های طرح حفاظت از تالابهای ایران
