آب‌های داخلی ایران از حوضه عظیم در قسمت شمالی و جنوبی و چندین حوضه داخلی کوچک و بزرگ تشکیل شده است. با احتساب گونه‌های جدید کپور، لاشخور و ماهی دریاچه‌ای گزارش‌شده در سال‌های اخیر، بیش از ۲۰۰ گونه ماهی آب‌های شیرین و شور در کشور ایران یافت شده است که حدود ۱۶۳ گونه (در ۲۵ خانواده و ۱۵ راسته) متعلق به آب‌های داخلی است. ماهیان آب‌های داخلی به ماهیانی گفته می‌شوند که به طور دائم یا به صورت مهاجر برای پرورش و تغذیه وارد رودخانه‌ها و نواحی نسبتاً بالادست می‌شوند. بنابراین گونه‌هایی که در دریای مازندران و یا در دهانه رودخانه‌ها و تالاب‌های منتهی به دریا زندگی می‌کنند در دسته ماهیان آب‌های داخلی قرار نمی‌گیرند. تقریباً ۲۰ گونه در دریای مازندران وجود دارد که برخی از آن‌ها چند دهه پیش گزارش شده و از آن زمان تاکنون دیده نشده‌اند. از بین ماهیانی که در ایران موجود هستند، ۱۳ خانواده فقط یک گونه و ۴ خانواده فقط ۲ گونه دارند.
خشکسالی طی چندین سال اخیر، حیات بسیاری از آبزیان را به خطر انداخته است و در فصل تابستان به دلیل برداشت آب برای مصارف کشاورزی، از بسیاری از رودخانه‌های اصلی ایران دیگر نامی برده نمی‌شود. آلودگی، صید غیرقانونی و بی‌رویه، سدسازی غیر کارشناسانه و تخریب زیستگاه از دیگر عوامل کاهش ماهیان محسوب می‌شود. با این اوصاف اینطور به نظر می‌رسد اکثر این ماهی‌ها توانسته‌اند با شرایط جدید وفق یافته و به زندگی ادامه دهند.

مطلب مرتبط: تنوع ماهی ها در تالاب گاوخونی

تنوع ماهیان در تالاب‌های شمال کشور چگونه است؟

براساس مطالعه‌ای که بر تنوع زیستی در تالاب‌های انزلی، بوجاق کیاشهر، ‌امیرکلایه لاهیجان و ۳ تالاب گیشان (آلاگل، آجی گل، آلماگل) انجام شد، به ۶۰ گونه و زیرگونه ماهی در این تالاب‌ها اشاره شده است. بیشترین تنوع در تالاب انزلی با ۶۰ گونه و زیرگونه و کمترین تنوع در ۳ تالاب گمیشان با مجموع ۱۰ گونه و زیرگونه بر اساس وضعیت مهاجرت گزارش شده است. از کل ۶۰ گونه شناسایی شده، ۴۸ گونه از گونه‌های بومی و ۱۲ گونه غیربومی هستند. براساس طبقه‌بندی IUCN، ۳ گونه از ماهی‌های شناسایی شده در معرض خطر انقراض بالایی هستند. از منظر ارزش اقتصادی ۲۱ گونه از این ماهی‌ها که ۳۵ درصد کل ماهیان را شامل می‌شود، از ارزش اقتصادی برخوردارند. عوامل زیادی بر تنوع زیستی ماهیان تالاب‌های شمالی کشور تأثیر می‌گذارد. از جمله مهمترین عوامل می‌توان به ارتباط با دریای خزر، آب و هوا، شرایط اقلیمی منطقه، معرفی گونه‌های غیر بومی، هیدرولوژی تالاب و فعالیت‌های انسانی اشاره نمود.

تالاب ها نقش حیاتی در حفظ تعادل اکولوژیکی محیط زیست دارند. آن‌ها به عنوان سیستم های کنترل سیل عمل کرده و به ذخیره سازی و تنظیم سطح آب کمک بسیاری می کنند. این تالاب ها هستند که آب را می سازند و کربن را جدا می کنند و به کاهش تغییرات آب و هوایی کمک می کنند. و خانه متنوعی از گونه های گیاهی و جانوری هستند. جامعه بین المللی از دهه ۱۹۶۰ به توسعه تالاب ها برای پایدار اجتماعی و اقتصادی پی برده است. از این رو ۱۸ کشور کنوانسیون رامسر را در سال ۱۹۷۱ برای ترویج حفاظت و استفاده از تالاب ها امضا کردند. چین یکی از این کشورهای بود که این کنوانسیون را در سال ۱۹۹۲ امضا کرد. تلاش‌های این کشور برای محافظت از تالاب‌ها در داخل و نظارت خود این تالاب ها را تحت تأثیر قرار می‌دهند. در سال ۲۰۲۲، قانون حفاظت از تالاب ها تنظیم و سپس اجرا شد و برنامه ملی حفاظت از تالاب ها در سال (۲۰۲۲-۲۰۳۰) منتشر شد.چین همچنین در نوامبر ۲۰۲۲ ریاست چهاردهمین کنفرانس اعضای کنوانسیون را در ووهان برعهده داشت و این پیشنهاد را تصویب کرد. نتایج نهایی شامل تصویب استراتژیک جهانی ۲۰۲۵-۲۰۳۰ برای حفاظت از تالاب ها و اعلامیه ووهان می‌باشد.

کشورهای موفق در حفاظت از تالاب ها

سریلانکا و مالدیو نیز از دیگر کشورهای هستند که در حفاظت تالاب های شأن تا به حال موفق بوده اند. این دو کشور در بیشتر نقاط مهم گردشگری تالاب ها، سواحل زیبا و ویژگی های فرهنگی باهم مشابه بوده و مشترک هستند. هر دو این کشورهای جزیره ای دارای محیط های وسیع و منحصر به فرد هستند که از نظر تنوع زیستی غنی بوده و عملکردهای اکوسیستمی بی شماری را انجام می دهند. به علاوه این کشور ها دارای تالاب های غنی با انواع جانوران و گیاهان هستند که برای اکوسیستم مفید است، از جمله وظایف این تالاب ها محافظت در برابر سیل، تصفیه آب، و تهویه مطبوع طبیعی و تامین غذا و حمایت از جوامع محلی است.سریلانکا به طور فعال برای اطمینان از حفاظت از این اکوسیستم های ضروری اقدامات ویژه ای انجام داده است. مالدیو نیز مانند این کشور چنین کار بزرگی را آغاز کرده است. این کار اقدامی نوآورانه در نحوه مدیریت و حفاظت از تالاب ها می باشد.

کدام کشورها بیشترین مساحت تحت حفاظت تالاب ها را دارند؟

بولیوی در روز جهانی تالاب ها به عنوان کشوری با بیشترین مساحت تالاب های مهم بین المللی شناخته شد. تالاب های این کشور با مساحت حدود ۱۴۸۰۰۰ کیلومتر مربع (۵۷۰۰۰ مایل مربع) است. همچنین آمریکای شمالی حدود ۳۰ درصد از تالاب های جهان تحت حفاظت خود دارد. برخی از این تالاب ها پس از یخبندان ها ایجادشده و دریاچه ها را توسعه دادند. آسیا و آمریکای شمالی در مجموع بیش از ۶۰ درصد از مساحت تالاب های جهان را شامل می شوند.

کدام کشور در حفاظت از تالاب های خود موفق نبوده است؟

تالاب‌های بین‌النهرین در عراق و به میزان کمتری در ایران بین سال‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۹۰ برای پاک‌سازی مناطق وسیعی از تالاب‌ها در سیستم رودخانه دجله-فرات تخلیه شد. این تالاب‌ها قبلاً مساحتی حدود ۲۰۰۰۰ کیلومترمربع (۷۷۰۰ مایل مربع) را پوشش می‌دادند. اما هم‌اکنون این کشور با تالاب‌های خشک‌شده روبرو است و در حفظ این تالاب‌ها موفق نبوده. اما هستند کشورهای بسیاری که درحقاظ تالاب‌ها موفق نبوده‌اند و تالاب‌ها آن‌ها با خشکی مواجه شده. این تالاب‌های خشک‌شده اکثراً در کشورهای ایالات‌متحده، اروپا، آسیای مرکزی، هند، چین، ژاپن و آسیای جنوب شرقی وجود دارند‌. بیش از ۵۰ درصد از این تالاب‌ها بین سال‌های ۱۷۰۰ تا ۲۰۲۰ از بین رفته‌اند،

در حقیقت تالاب به مکانی گفته می شود که عامل اصلی برای پیدایش محیط آن، آب بوده است. آیا تا به حال به این مسئله فکر کرده‌اید که تالاب چگونه شکل می‌گیرد؟ تالاب زمانی شکل می‌گیرد که توده‌ای از آب در سطح زمین یا نزدیک آن وجود داشته باشد. در این شرایط، آب با عمق کم منطقه‌ای از زمین را می‌پوشاند. رایج‌ترین تعریفی که از تالاب در کنوانسیون بین‌المللی حفاظت از تالاب ارائه شده به مناطق پوشیده از باتلاق‌ها، مرداب‌ها، گلزارها یا مخازن طبیعی و مصنوعی اشاره شده که در آنها نمک یا آب شیرین راکد یا جاری یافت می شود.

بر اساس این تعریف، تالاب‌ها شامل انواع زیستگاه‌ها مانند رودخانه‌ها، دریاچه‌ها، سواحل ساحلی، جنگل‌های حرا، لجن‌زار و حتی صخره‌های مرجانی است. همچنین انواع تالاب‌های دست‌ساز بشر مانند استخر پرورش ماهی و میگو، سدها، اراضی آبی، حوضچه‌های استخراج نمک و مخازن ذخیره آب نیز در این تعریف کلی گنجانده شده است.

چرا تالاب با ارزش است؟

تالاب‌ها از پربارترین محیط‌های دنیا هستند. این اکوسیستم‌ها مهد تنوع زیستی جهانی هستند و با تامین آب و توانایی تولیدمثل نقش مهمی در بقای گونه‌های بی‌شماری از گیاهان و جانوران وابسته به آنها دارند.

تالاب‌ها زیستگاه جوامع بزرگی از پرندگان، پستانداران، خزندگان، دوزیستان، ماهی‌ها و بی‌مهرگان هستند. از ۲۰۰۰۰ گونه مختلف ماهی موجود در جهان، بیش از ۴۰ درصد آنها در تالاب‌ها زندگی می‌کنند. تالاب‌ها نیز ذخایر بسیار مهمی از مواد ژنتیکی گیاهی هستند.

اقتصاددانان و دانشمندان به طور فزاینده‌ای در زمینه ارزیابی و مطالعه ارزش‌ها و خدمات اکوسیستمی محیط‌های طبیعی از جمله تالاب‌ها فعالیت می‌کنند. این کار دشوار با تقریب‌ها و تردیدهای بسیاری همراه است. برخی از مطالعات نشان داده که اکوسیستم‌ها حداقل ۳۳ تریلیون دلار در سال خدمات تولید می‌کنند که ۴.۹ تریلیون دلار آن از طریق تالاب‌ها تامین می‌شود.

تأثیر متقابل اجزای فیزیکی، بیولوژیکی و شیمیایی یک تالاب مانند خاک، آب، گیاهان و حیوانات، عملکردهای حیاتی بسیاری را برای تالاب ایجاد می‌کند. از جمله این عملکردها می‌توان به ذخیره آب، حفاظت در برابر طوفان و کاهش خسارت سیل، تثبیت و کنترل فرسایش سواحل، تزریق مجدد آب زیرزمینی (انتقال آب از تالاب به سفره‌های زیرزمینی)، زهکشی آب زیرزمینی (حرکت آب به سمت بالا و تبدیل به آب‌های سطحی)، تصفیه آب از طریق تثبیت عناصر محلول، رسوبات و سایر آلاینده‌ها و با تعدیل آب و هوای محلی و امکان حفظ منابع ژنتیکی گیاهی و جانوری اشاره کرد. تامین آب، آبزی‌پروری، تولید محصولات کشاورزی، تولید چوب، تامین انرژی، تولید لجن و مواد گیاهی، حمل و نقل و کاربردهای تفریحی و گردشگری از جمله ارزش‌های اقتصادی هستند که می‌توان به تالاب‌ها نسبت داد.

• مطلب مرتبط: معرفی انواع تالاب

علاوه بر این، تالاب‌ها به عنوان بخشی از میراث فرهنگی انسانی از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. آنها با باورهای کیهانی و مذهبی مرتبط هستند، به منبعی از تعالی زیبایی‌شناسی تبدیل می‌شوند، پناهگاه‌هایی برای حیات‌ وحش ایجاد می‌کنند و پایه و اساس سنت‌های مهم محلی را تشکیل می‌دهند.

سخن پایانی

تالاب به محیطی اطلاق می‌شود که آب منشا به وجود آمدن بستری برای ایجاد آن بوده است. تالاب به دلیل فوایدی از جمله ذخیره آب، کنترل فرسایش سواحل، حفاظت از منابع ژنتیکی گیاهی و جانوری، تولید لجن و زیستگاه پرندگان، پستانداران، خزندگان و بسیاری از موجودات توانسته توجه زیادی را به خود جلب کند. امیدواریم با مطالعه این محتوا توانسته باشید به اطلاعات خوبی در مورد نحوه شکل‌گیری و همچنین اهمیت تالاب‌ها دست یابید.